दसैंको टीका मेटिन नपाउँदै परदेशको बाटो : त्रिनगर नाकामा फेरि भारत जानेको लर्को

धनगढी । दसैंको टीका निधारमा अझै रातै छ। कानमा पहेँलो जमरा सुकिसकेको छैन। घरआँगनमा चाडपर्वको रौनक पनि सेलाउन पाएको छैन। तर, रोजगारीको अभावले दसैंको खुसी पूरा नहुँदै हजारौँ नेपालीलाई फेरि परदेशको बाटो समात्न बाध्य बनाएको छ।

कैलालीको त्रिनगर–गौरीफन्टा नाकामा यतिबेला दसैं मनाएर भारत फर्किने नेपालीको लर्को देखिन थालेको छ। केही दिनअघि यही नाकाबाट घर फर्किएका उनीहरू परिवारसँग टीका–जमरा लगाए, आफन्त भेटे, मीठोमसिनो खाए। तर, चाडपर्व सकिन नपाउँदै फेरि झोला बोकेर भारततर्फ लागेका छन्।

कसैको निधारमा रातो टीका छ, कसैको कानमा पहेँलो जमरा। तर, अनुहारमा भने घर छाड्नुपर्दाको पीडा प्रस्ट देखिन्छ। दसैंले केही दिनका लागि परिवारलाई जोड्यो, रोजगारीको बाध्यताले फेरि छुट्याइदियो।

केही दिनको खुसी, फेरि परदेशको यात्रा

कञ्चनपुरको पुनर्वास नगरपालिकाका शशीराम पनि दसैं मनाउन छोटो बिदा लिएर घर फर्किएका थिए। वर्षभरि रोजगारीका लागि घरबाहिर बस्ने भएकाले परिवारसँगै बसेर चाड मनाउने उनको चाहना थियो।

दसैंका केही दिन परिवारसँग बिते। आफन्तसँग भेटघाट भयो। तर, बिदा सकिएपछि उनी फेरि भारततर्फ लागेका छन्। घर छाडेर परदेश जानुपर्दा मन भारी भए पनि रोजगारीको विकल्प नहुँदा फर्किनुको विकल्प नरहेको उनी बताउँछन्।

‘परिवारसँगै बसेर काम गर्न पाए कसलाई घर छाडेर जान मन लाग्छ र ? ’ उनी भन्छन्, ‘तर घरखर्च चलाउनैपर्छ। काम नगरी परिवार पाल्न सकिँदैन।’

त्रिनगर नाकामा भेटिएका मानबहादुर रमेनीको कथा पनि उस्तै छ। नेपालमै पर्याप्त रोजगारी नहुँदा भारतीय श्रम बजारमा निर्भर हुनुपरेको उनी बताउँछन्।

छोराछोरीसँगै बस्ने, वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह गर्ने र चाडपर्व परिवारसँगै मनाउने रहर भए पनि आर्थिक बाध्यताले त्यो सम्भव नभएको उनको भनाइ छ।

दसैंमा भरिएका गाउँ, फेरि सुनसान

दसैंअघि सुदूरपश्चिमका गाउँघरमा चहलपहल बढेको थियो। भारतका विभिन्न सहरमा काम गर्ने नेपाली घर फर्किएपछि महिनौँदेखि सुनसान रहेका आँगन भरिएका थिए। घरघरमा टीका–जमरा, आफन्तको भेटघाट र मीठोमसिनोको रौनक थियो।

तर, त्यो खुसी केही दिनमै फेरि बिदाइमा बदलिएको छ।

भारतबाट घर फर्किएका आफन्त पुनः काममा फर्किन थालेपछि गाउँका आँगन फेरि सुनसान बन्न थालेका छन्। केही दिनअघि आगमनले भरिएका घरमा अहिले परदेशिने सदस्यलाई बिदाइ गर्दाको पीडा छाएको छ।

टीका र जमराले उनीहरूलाई घरमै रोक्न सकेन। पेट पाल्नुपर्ने जिम्मेवारी, छोराछोरीको पढाइ, घरखर्च र भविष्यको चिन्ताले चाडपर्वको खुसीभन्दा रोजगारीको आवश्यकता ठूलो बनाइदिएको छ।

सुदूरपश्चिममा यो दृश्य नयाँ होइन। वर्षौंदेखि यहाँका हजारौँ नागरिक रोजगारीका लागि भारतका विभिन्न सहरमा जाने गरेका छन्। दसैं–तिहारमा घर फर्किने र चाड सकिएपछि फेरि भारत पस्ने क्रम धेरै परिवारको नियमित जीवनचक्र जस्तै बनेको छ।

त्रिनगर नाकामा फेरि बढ्यो चाप

कैलालीको त्रिनगर–गौरीफन्टा नाका सुदूरपश्चिमका नागरिक भारत आवतजावत गर्ने प्रमुख नाकामध्ये एक हो। यस नाकाबाट सुदूरपश्चिमका नौवटै जिल्लाका साथै कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेशका नागरिकसमेत रोजगारीका लागि भारत जाने गरेका छन्।

दसैं मनाएर फर्किने क्रम सुरु भएसँगै नाकामा यात्रुको चाप बढेको छ। उपलब्ध तथ्यांकअनुसार शनिबार मात्रै त्रिनगर नाकाबाट दुई हजारभन्दा बढी नेपाली भारत गएको देखिएको छ।

भारत जानेमध्ये अधिकांश दैनिक ज्यालादारी, निर्माण, होटल, उद्योग तथा अन्य श्रम क्षेत्रमा काम गर्ने नेपाली छन्। भारतमा कमाएको आम्दानीले उनीहरूको घरखर्च, छोराछोरीको पढाइ, उपचार र अन्य आधारभूत आवश्यकता धान्न सहयोग गर्छ।

तर, रोजगारीकै लागि देश छाड्ने नेपालीसँग जोडिएको अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै गम्भीर छ—उनीहरूको श्रम सुरक्षा, उचित पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षाको अवस्था कस्तो छ रु

रोजगारीको खोजीमा देश छाड्ने बाध्यता कहिलेसम्म ?

नेपालमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुन नसक्दा ठूलो संख्यामा नागरिक वैदेशिक श्रम बजारमा निर्भर हुनुपरेको छ। सुदूरपश्चिमका ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकका लागि यो समस्या अझ गम्भीर छ।

स्थानीयस्तरमा नियमित आम्दानी हुने काम नपाउँदा परिवारको जीविकोपार्जनकै लागि भारत जानुपर्ने अवस्था छ। भारतबाट आउने आम्दानीले परिवारको आर्थिक आवश्यकता धाने पनि यसको सामाजिक मूल्य भने महँगो छ।

परिवारका सदस्य लामो समय छुट्टिएर बस्नुपर्ने, बालबालिकाले अभिभावकको साथ कम पाउने, वृद्धवृद्धाको हेरचाहमा समस्या हुने र चाडपर्वमा समेत परिवार एकै ठाउँमा हुन नसक्ने अवस्था यही बाध्यतासँग जोडिएको छ।

स्थानीयस्तरमै कृषि, उद्योग, पर्यटन, निर्माण र सेवा क्षेत्रमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्न सके भारत जाने बाध्यता घटाउन सकिन्छ। तर, रोजगारी सिर्जना गर्ने नीति तथा कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्दा श्रम पलायनको पुरानो चक्र अझै रोकिएको छैन।

टीका बोकेर परदेशिने पाइला

दसैंको टीका लगाएर भारततर्फ लागिरहेका नेपालीका पाइला केवल रोजगारी खोज्ने पाइला मात्र होइनन्। ती पाइला परिवारको भविष्य सुरक्षित बनाउने आशा, आर्थिक अभावसँग जुध्ने संघर्ष र आफ्नै देशमा अवसर नपाउँदाको बाध्यताका कथा हुन्।

दसैंले परिवारलाई केही दिनका लागि एकै ठाउँमा ल्यायो। तर, रोजगारीले फेरि छुट्याइदियो।

चाडपर्वमा घर फर्किने र चाड सकिन नपाउँदै फेरि भारत पस्ने यो क्रम कहिलेसम्म चलिरहने हो ? आफ्नै देशमा श्रम गरेर परिवारसँगै बस्न पाउने वातावरण कहिले बन्ने हो ?

त्रिनगर–गौरीफन्टा नाकाबाट भारततर्फ अघि बढिरहेका हजारौँ नेपालीका पाइला यिनै प्रश्नको जवाफ खोजिरहेका छन्।