त्यो दिन : प्रहरीलाई पुष्पगुच्छा दिएर सुरु भएको जेन-जी आन्दोलनमा कसरी गोली चल्यो ?
काठमाडौँ : सामाजिक सञ्जाल रेडिट र डिस्कर्डबाट संगठित भएका जेन–जीले भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनको उद्घोष गरेका थिए । त्यसका लागि मिति तय थियो– ८ सेप्टेम्बर (२३ भदौ) । नेपालमा सूचीकरण नभएका भन्दै सरकारले २६ सामाजिक सञ्जाल प्लाटफर्ममा प्रतिबन्ध लगाएपछि जेन–जी आन्दोलनका लागि अग्रसर भएका थिए ।
प्रहरीलाई पुष्पगुच्छा दिएर सुरु गर्ने र गीत तथा कविता सुनेर पहिलो दिनको आन्दोलन समापन गर्ने भनिएको थियो । माइतीघरबाट अघि बढेको र्याली नयाँ बानेश्वर नपुग्दै घम्साघम्सीमा परिणत भयो ।
प्रहरी बर्बर दमनमा उत्रिँदा नयाँ बानेश्वर क्षेत्रमा १९ युवाले ज्यान गुमाए, सयौं घाइते भए । त्यस घटनाले झन् आक्रोश बढाउँदा भोलिपल्ट त्यसको झन्डै तेब्बर संख्यामा मानिसको मृत्यु भयो, मुलुकभरका कैयौं सरकारी, व्यापारिक र निजी संरचना ध्वस्त भए ।
आखिर फूलको गुच्छा दिने भनिएको आन्दोलनमा गोली कसरी चल्यो ? आन्दोनलको पहिलो दिनको समयरेखा :
बिहान ९ : ०० बजे, माइतीघरमा भेला
जेन–जीले भौतिक छलफल र भेटघाटबाट ९ बजे माइतीघरमा भेला हुने तय गरेका थिए । केहीले पहिल्यै ११ बजे उपस्थित हुने सूचना जारी गरेका थिए । सधैं धर्ना, प्रदर्शन हुने माइतीघरको कुनामा ९ बजेदेखि नै युवा भेला भएका थिए ।
उनीहरू कोही स्कुल–कलेजकै पोसाकमा थिए । किताब–कापी बोकेका विद्यार्थी पनि देखिन्थे । कतिपय युवाको हातमा प्लेकार्ड थियो, कसैसँग राष्ट्रिय झन्डा । छेउछाउमा स्कुटी, बाइक पार्किङ गर्दै युवा थपिँदै गए ।
९ : ३० बजे, आन्दोलनमा के नगर्नेबारे जानकारी
भीडको मध्यतिर राखिएको एउटा सेतो गाडीमा जेन–जीका अगुवाहरू प्रवेश गरे । केहीले छोटो भनाइ राखे, एकैछिनमा रक्षा बम माइक बोकेर बोल्न थालिन् । उनले आन्दोलनका क्रममा ‘हामी के गदैनौं’ भन्ने सुनाउन थालिन् । ‘के गर्छौं भन्ने हामीलाई राम्ररी थाहा छ, के गर्दैनौं भन्ने म पढ्न चाहन्छु,’ उनले भनिन्, ‘आज हामी रूख–बिरुवा भाँच्दैनौं, सार्वजनिक सम्पत्ति नष्ट गर्दैनौं, होहल्ला, तोडफोड र आगजनी गर्दैनौं ।’
रक्षाले ‘फोहोर गर्दैनौं, द्वन्द्व र आक्रमण गर्दैनौं, शान्तिपूर्ण तरिकाले आवाज उठाउँछौं’ भन्दा हो…हो… भन्दै भीडबाट समर्थन आयो । ‘धम्की र गालीगलौज गर्दैनौं, सभ्य र जिम्मेवार व्यवहार गर्छौं,’ ‘हामी राजनीतिक दलको एजेन्डा बोकेर आउँदैनौं,’ उनी थप्दै गइन् । र, अझ मुख्य कुरा सुनाइन्, ‘हामी नागरिक अधिकार र स्वतन्त्रताको पक्षमा बोल्छौं ।’
१० : ३० बजे, बानेश्वरतर्फ आन्दोलनकारी
माइतीघरमा हजारौं जेन–जी उपस्थित भइसकेका थिए । आन्दोलनकारी थपिने क्रम बढिरहेको थियो । त्यही बीचमा भीडबाट बानेश्वरतिर अघि बढ्ने संकेत गुन्जियो । जेन–जीले भ्रष्टाचारविरुद्ध नारा लगाउन थाले, एकैछिनमा अर्को कुनाबाट एकस्वरमा घन्किन थाल्यो, ‘रातो र चन्द्र सूर्य, जंगी निसान हाम्रो ।’ एउटा सानो समूहले गाउन थालेको यस गीतमा अरूले पनि स्वर मिसाए । माहोल नै बेग्लै बन्यो ।
केहीबेरमा अर्को समूहले ‘सयौं थुँगा फूलका हामी…’ गाउन थाल्यो । त्यसबीचमा ‘नेता जति गाडीमा, युवा जति खाडीमा’, ‘देश बेच्न पाइँदैन, भ्रष्ट सरकार चाहिँदैन’, ‘भ्रष्टाचारी सरकार मुर्दावाद’ जस्ता नारा युवाले घन्काए । भीडमा ‘लुट्न पुग्यो सरकार ?’, ‘उनीहरूले प्लाटफर्म लगे, हामीले सडक लियौं’, ‘कता हिँडेको घूस खाएर, छोराछोरी विदेश घुमाएर, जनताको पसिना खाएर, लक्जरी कारमा चिल गरेर’ लगायत लेखिएका प्लेकार्डसमेत देखिन्थे । अलि पुरानो उमेर समूहकाले ‘मेरो पुस्ताले हार्यो, तिम्रो पुस्ता उठ्नुपर्छ’ लेखेको प्लेकार्ड बोकेका थिए । केही युवाले चाहिँ मास्कमा टेप लगाएर बोल्न रोक लगाएको प्रति सांकेतिक विरोध जनाएका थिए ।
भीड सडक ढाकेर बबरमहलतिर लम्किँदै गयो । विगतका आन्दोलनमा जस्तो अग्रभागमा खास नेता र ब्यानर थिएन । सार्वजनिक र निजी यातायात ठप्पप्रायः थियो । त्यति बेला सँगसँगै जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका प्रमुख एसएसपी विश्व अधिकारी पनि थिए ।
१० : ५२ बजे, ओलीको तस्बिर च्यातियो
जिल्ला अदालत कटेर नेपाल टेलिकमको कार्यालयनजिक पुग्नेबित्तिकै बिजुलीको पोलमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको तस्बिर देखियो, तस्बिर च्यात्न युवा पोलमा चढे ।
प्रदर्शनको बीचमा रहेको सेतो गाडीमा सवार बब्लु गुप्ता, रक्षा बमलगायतले आक्रोशित नहुन आग्रह गरे, तर पोलमा चढेका युवाले ओलीको पोस्टर च्याते । तल झारिसकेपछि कुल्चिए । जेन–जी अगुवाहरूचाहिँ त्यस बेला सडकमा लगाइएको फूलमा नचढ्न भनिरहेका थिए, बिरुवा भाँच्दा राम्रो सन्देश नजाने बताइरहेका थिए । ओलीको तस्बिर च्यातेपछि भीड दुवै हात उठाएर खुसियाली मनाउँदै अघि बढ्यो ।
१० : ५७ बजे, प्रधानमन्त्री, मन्त्रीविरुद्ध नाराबाजी
बिजुलीबजारको आर्कब्रिजबाट अघि बढेपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री ओलीविरुद्ध नारा लाग्न थाल्यो । तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखक, सञ्चारमन्त्री पृथ्वीसुब्बा गुरुङविरुद्ध समेत नारा लाग्यो । नेताका छोराछोरीको विलासी जीवनशैलीको विरोध गर्दै चलेको नेपोबेबिज अभियानसँग सम्बन्धित नारासमेत सुनिन थाल्यो । कतिपयले ‘यहाँभन्दा पर नजाऔं’ भन्दै हातले लाइन बनाएर भीड रोक्न खोजे । तर ठूलो समूह भने अगाडि बढ्यो ।
भीड बिजुलीबजार क्षेत्रमै रहेका बेला बीचबाट केही युवाले डर्ट बाइक हुइँक्याएका थिए । ती बाइकमा रहेका कतिपय युवाले कालो झन्डासमेत बोकेका थिए । आन्दोलनकै पक्षमा भएकाले उनीहरूलाई त्यसरी बाइक कुदाउन रोकटोक थिएन ।
११ : ०६ बजे, एभरेस्ट होटलनजिकबाट अघि नबढ्न प्रहरीको आग्रह
जेन–जी आन्दोलनकारीको अग्रपंक्तिमा रहेको टोली एभरेस्ट होटलनजिक पुग्यो, जहाँबाट प्रशासनले तोकेको निषेधित क्षेत्र सुरु हुन्थ्यो । हेलमेट, सिल्डसहितका प्रहरीले भीडलाई रोक्न खोजे । एक प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) ले भीडलाई शान्त भइदिन आग्रह गर्दै त्यहाँबाट अगाडि नबढ्न अनुरोध गर्न थाले । केही जेन–जी अगुवाले ‘यो स्लो मुभमेन्ट हो’ भन्दै भीड रोक्न खोजे । तर, चर्को स्वरमा नाराबाजी भइरहेका बेला त्यो आवाज कमजोर सुनियो ।
ती डीएसपीले माइकिङ गरेर निषेधित क्षेत्र तोडे प्रहरीले बल प्रयोग गर्नेसमेत बताए तर हाते माइक राम्रोसँग बजेन । नजिकै हुनेले समेत सुन्न गाह्रो भयो ।
त्यही बेला भीडमा शेरब