अदालतको आदेश र एमालेको पार्टी एकता

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा भएको एउटा उदेकलाग्दो घटना के हो भने, एमालेको यो सम्भावित एकताको जग सर्वोच्च न्यायालयका दुइटा फैसलाले खनिदिएका हुन् । एउटा, नेकपा पार्टी विभाजित भएर पुरानै एमाले र माओवादी केन्द्रलाई ब्युँताइदिनु । अर्को, ओलीले गठन गरेको महाधिवेशन आयोजक समितिलाई अवैध ठहर गर्नु । त्यही जगमा टेकेर दोस्रो तहका केही नेताले पार्टी एकताको यो साझा चौतारी निर्माण गर्न खोजेका हुन् ।

उसै पनि एमालेमा पहिलेदेखि नै नेताभन्दा कार्यकर्ता काफी भिन्न देखिन्थे । नेता पटक–पटक पार्टी फुटाउन खोज्थे, कार्यकर्ता त्यसलाई जोड्ने काम गर्थे । नेता वैचारिक–सैद्धान्तिक लिकबाट पार्टीलाई पूरै बाहिर लैजाने काम गर्थे, कार्यकर्ता बाहिर जान थालेको रेलको डिब्बालाई फेरि लिकमा ल्याउने काम गर्थे । समाजको तल्लो, गरिखाने वर्गका जनतासित नेताहरूको सम्बन्धविच्छेद भइसकेको थियो; उनीहरूको आफ्नो वर्ग नै परिवर्तन भइसकेको थियो । तर कैयन् कार्यकर्ता अझै भुइँतहका जनतासित अभिन्न रूपले जोडिएका थिए । नवौं महाधिवेशनमै लगभग फुटिसकेको एमालेलाई कार्यकर्ताहरूले नै बलपूर्वक जोडेका थिए । एमाले, साँच्चै भन्ने हो भने, देशको सबैभन्दा ठूलो कार्यकर्ताप्रधान संसद्वादी पार्टी थियो । क्रान्तिकारीपन र कम्युनिस्ट चरित्र धेरै हदसम्म समाप्त भइसकेको भए पनि यो अझै सांगठनिक आधार सबैभन्दा ज्यादा विस्तारित र बलियो भएको दल थियो ।

परन्तु पछिल्ला चार वर्षमा, खास गरी केपी ओली पार्टीअध्यक्ष भएयता, एमालेमा यो कार्यकर्ताप्रधानता मासिँदै गइरहेको थियो । नेकपा नामको दल बनेपछि त त्यो दलमा न त एमालेको कार्यकर्ताप्रधान सांगठनिक चरित्र बाँकी थियो, न माओवादीको लडाकुप्रधान जुझारु चरित्र । त्यो पार्टी शीर्ष नेताको एकलौटी मौजा र बिर्तामा रूपान्तरित भएको थियो जसमा कार्यकर्ता र मध्यम स्तरका नेताहरूसमेत औधी निरीह र लाचार छायाजस्ता भएका थिए । व्यक्ति ओली नै राज्य र पार्टीको पर्याय बन्दै गइरहेको स्थिति थियो । कम्युनिस्ट पार्टी कुनै मुगल सम्राट्को अधिराज्यजस्तो बन्न पुगेको थियो, जसमा शीर्ष नेताको बोल्नका लागि मुख मात्र थियो, सुन्नका लागि कान थिएन । अन्य नेता–कार्यकर्तासित आदेश पालना गर्ने हातखुट्टा मात्र थिए, तर आफ्नो आलोचनात्मक मत जाहेर गर्ने मुख र मुटु थिएन । नेकपालाई पथविचलित हुनबाट तथा फुट्नबाट रोक्न नसकिएको एउटा मुख्य कारण यही थियो ।

अहिले एमाले पार्टी फेरि खडा भएपछि कार्यकर्ताहरू र दोस्रो तहका नेताहरू होस फिरेजस्ता भएका छन् । उनीहरूले फेरि आफ्नो दबाब र प्रभाव प्रदर्शित गर्न थालेका छन् । युवा नेता र कार्यकर्ता कुनै पनि दलमा शक्तिशाली र क्रियाशील हुन थाल्नु आफैंमा स्वागतयोग्य कुरा हो । नेताहरूमाथि उनीहरू हावी हुन थाल्नु अझ राम्रो कुरो हो । बारम्बार परीक्षित र तर असफलसिद्ध भएका बूढा नेताहरूको सम्मानजनक बिदाइको प्रबन्ध गर्न सक्ने हदसम्म उनीहरू शक्तिशाली र प्रभावशाली भएर निस्किए भने त्यो देश र दल दुवैका लागि ठूलो राहतको विषय बन्ने थियो ।

आरोप र एकताको विरोधाभास

परन्तु शासनसत्ताको पछिल्लो अवधिमा एमालेको वर्तमान नेतृत्वको, खास गरी अध्यक्ष ओलीको चरित्र भने पहिलेभन्दा तात्त्विक रूपले भिन्न भएको माधव समूहका नेता–कार्यकर्ताको ठहर रहेको जगजाहेर छ । सार्वजनिक भएका उनीहरूकै शब्दमा, ओलीको नेतृत्व ‘प्रतिगामी’ भएको छ । ऊ ‘समाजवादउन्मुखता, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, संघीयता, समावेशीता, धर्मनिरपेक्षताजस्ता संविधानका सबै प्रगतिशील उपलब्धि सिद्ध्याउन लागिपरेको’ छ । उसले ‘समाजवादी सिद्धान्त, राजनीति र नैतिकता नै छोडिसकेको’ मात्र होइन, ‘आफ्नो वर्गचरित्र नै बदलेर दलाल पुँजीवादी बनाइसकेको’ उनीहरूको ठहर छ । सारमा उनीहरूले केपी ओली अब व्यक्ति नभएर प्रवृत्ति भइसकेको समेत निष्कर्ष निकालेका छन् ।

यस परिप्रेक्ष्यमा माधव समूहका नेता–कार्यकर्ताहरूले आम जनतासामु धेरै पटक प्रस्तुत गरेको निष्कर्ष र अहिलेको यो एकता प्रयासमा भने कुनै तालमेल देखिँदैन । प्रश्न उठ्छ, यदि ओली नेतृत्व ‘प्रतिगामी’, भइसकेको, ‘संविधानका सबै प्रगतिशील उपलब्धि सिद्ध्याउन लागिपरेको’ र उसले ‘समाजवादी सिद्धान्त, राजनीति र नैतिकता नै छोडिसकेको’ कुरा सही हो भने त्यस्तो राजनीतिक शक्तिसित पार्टी एकता फेरि कसरी सही र जायज हुन्छ ? उसले आफ्नो ‘वर्गचरित्र नै बदलेर दलाल पुँजीवादी बनाइसकेको’ भन्ने माधव समूहको निष्कर्ष र आरोप सही हो भने दलाल पुँजीवादी शक्तिसित समाजवादी वामपन्थी शक्तिको पार्टी एकता कसरी उचित र जायज हुन्छ ? अनि यो पार्टी एकता सही छ भने हिजो सार्वजनिक रूपमा लगाइएको त्यो आरोप कसरी सही हुन्छ ? यी दुई कुरा एकैसाथ सही र उचित त हुनै सक्दैनन् ! कि त आरोप अनुचित छ वा एकता बेठीक छ ।

हरेकलाई आफ्नो पार्टी र त्यसको एकता प्यारो हुन्छ । त्यसैले एमालेका नेता–कार्यकर्तालाई पनि आफ्नो दलको एकता प्यारो हुनु अनौठो होइन । परन्तु पार्टी एकताबद्ध हुनु जति आवश्यक छ, त्यो एकता जायज र सही हुनु पनि त्यत्तिकै जरुरी हुन्छ । अहिले एकताका लागि पहल गरेका युवा नेताहरूले के हेक्का राख्नु आवश्यक छ भने, पार्टी एकता राम्रो त हो तर यो निरपेक्ष रूपमा हरेक परिस्थितिमा राम्रो भनेर बुझिनु त्रुटिपूर्ण हुनेछ । उनीहरूले विचार गर्नु जरुरी छ— एकता राम्रो हो भन्दैमा कुहिएको आलु र सद्दे आलु एउटै बोरामा लामो समय मिसिइरहनु राम्रो कि अविलम्ब छुट्टिनु राम्रो ?

यस्तो प्रतीत हुन्छ, अहिले एकताका लागि जोडबल गर्ने सबैले हिजो आफैंले आम जनतासामु ओली पक्षको चरित्रबारे बोलेका कुराहरूमा अडिग रहनुमा भन्दाÙ विचार, सिद्धान्त, पार्टी र देशको भविष्यलाई भन्दा मुख्यतया चुनावको परिणाम र सत्तास्वार्थलाई प्राथमिकता दिए । अब हुने चुनाव र तात्कालिक सत्ताका लागि एमाले एकताबद्ध हुनुको विकल्प छैन भन्ने विचारकै आधारमा पार्टी एकताका लागि दोस्रो तहका नेताहरूले असीमित ऊर्जा खर्च गरे । परन्तु सत्ता र चुनावी स्वार्थलाई मात्र मुख्य आधार बनाउने हो भने त अहिले एमाले एकताका लागि दस जना युवा नेताको जे–जति ऊर्जा खर्च भएको छ, त्यति नै ऊर्जा खर्च गर्ने हो भने के एमाले र माओवादीको एकता वा सत्ता गठबन्धन नै सम्भव हुँदैनथ्यो र ? के त्यसले चाहिँ एमाले एक्लैको एकताले भन्दा ज्यादा चुनावी जित र तुरुन्तै सत्तामा टिकाउ ढंगको पहुँच सुनिश्चित गर्दैनथ्यो र ?

होला त एमालेको टिकाउ एकता ?

त्यति मात्र होइन, अहिले हुन लागेको एमाले एकता र यथार्थ परिस्थितिबीच अरू पनि ठूलठूला अन्तरविरोध छन् । पहिलो ठूलो विरोधाभास के देखिन्छ भने, युवा नेताहरूको सत्तागत भविष्यका लागि एमालेको एकता नभई भएको छैन तर अध्यक्ष ओली वा माधवकुमार नेपालका लागि सत्ताको मैदानमा भोग्न बाँकी केहीे छैन । त्यसैले एकताका लागि जुन जोडबल दोस्रो तहका नेताहरूमा देखिन्छ, त्यस्तो न त केपी ओलीमा देखिन्छ न माधवकुमार नेपालमा ।

एमाले फुट्दा भुइँतहको बलियो जनाधार पनि फुट्ने हुनाले, अनि त्यो फुट्दा निकट भविष्यमा चुनाव जित्ने सबै सम्भा�