डोटीको पेटारो : गौडादेखि बडीमालिकासम्म, जीवित इतिहासको १५ दिने यात्रा

डोटी : इतिहासका कतिपय अध्याय पुस्तकका पानामा सुरक्षित हुन्छन्, कतिपय अभिलेखालयका दराजमा। तर केही इतिहास यस्ता पनि हुन्छन्, जो कागजमा होइन, पुस्तौँदेखि मानिसको आस्था, संस्कार र व्यवहारसँगै बाँचिरहेका हुन्छन्। डोटीबाट हरेक वर्ष बडीमालिकातर्फ पठाइने ‘पेटारो’ त्यस्तै एउटा जीवित इतिहास हो।

राज्यको स्वरूप फेरियो। शासन व्यवस्था बदलियो। प्रशासनिक सीमाहरू फेरिए। पुराना गौडा र दरबारहरू इतिहास बने। तर डोटी र बडीमालिकाबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध बोकेर जाने पेटारोको परम्परा भने रोकिएन।

सुदूरपश्चिमको प्रसिद्ध धार्मिक धाम तथा पर्यटकीय गन्तव्य बडीमालिकामा श्रावण शुक्ल चतुर्दशीका दिन हुने विशेष पूजाका लागि डोटीबाट हरेक वर्ष सरकारी टोलीसहित पेटारो पठाइन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो पूजाका सामग्री बोकेर जाने एउटा धार्मिक यात्रा मात्रै देखिन्छ। तर यसको तहभित्र डोटीको पुरानो राज्यव्यवस्था, धार्मिक संस्थासँगको सम्बन्ध, स्थानीय कृषि संस्कृति, प्रशासनिक परम्परा र समुदायको सामूहिक स्मृति जोडिएको छ। यस वर्ष भने यही शताब्दीऔँ पुरानो परम्पराले नयाँ अध्याय थपेको छ।

भुरुडी बोकेर इन्द्रचोकदेखि प्रशासनसम्म

पेटारोको औपचारिक यात्रा सुरु हुनुअघि नै दिपायलको खेतबाट एउटा सांस्कृतिक यात्रा सुरु हुन्छ।

दिपायलस्थित दिल्पेश्वर मठ क्षेत्रको गुठीको खेतमा रोपाइँका क्रममा धानको पातबाट तयार गरिने भुरुडी अर्थात् फुलडी पेटारोको महत्वपूर्ण सामग्री मानिन्छ। खेतमै तयार हुने यो सानो फूलले डोटीको कृषि जीवन र धार्मिक संस्कारबीचको पुरानो सम्बन्धलाई बोकेको छ।

विगतमा दिल्पेश्वर मठका पीठाधीशले पेटारो प्रस्थान गर्नुभन्दा एक दिनअघि भुरुडी जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पुर्‍याउने चलन थियो। तर यसपटक त्यो अभ्यासमा परिवर्तन आयो।

पेटारो प्रस्थान गर्ने दिन नै दिल्पेश्वर मठबाट बाजागाजासहित भुरुडी सिलगढी ल्याइयो। दिपायलवासीले बाजागाजासहित इन्द्रचोकसम्म ल्याएको भुरुडीलाई सिलगढी र आसपासका स्थानीयको सहभागितामा जिल्ला प्रशासन कार्यालय पुर्‍याइयो।

दिपायल सिलगढी नगरपालिका–६ का वडाध्यक्ष नरेश मलासीका लागि यो सामान्य प्रक्रियागत परिवर्तन होइन।

‘दिपायलवासीले सिलगढीको इन्द्रचोकसम्म बाजागाजासहित भुरुडी ल्याउनुभयो। इन्द्रचोकमा सिलगढी र आसपासका गाउँबासीसमेत सहभागी हुनुभयो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि हामीले उक्त भुरुडी बाजागाजासहित जिल्ला प्रशासन कार्यालय पुर्‍याएका हौँ।’

उनका अनुसार यस अभ्यासले दिपायल र सिलगढीबीचको धार्मिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउनेछ। धार्मिक परम्परालाई स्थानीय सहभागिता र पर्यटनसँग जोड्नसमेत यसले योगदान पुर्‍याउने उनको विश्वास छ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा लामो समय सेवा गरी सेवानिवृत्त भएका तेजबहादुर खड्काले पनि यस वर्षको अभ्यासलाई सकारात्मक सुरुवातका रूपमा लिएका छन्।

‘विगतमा पीठाधीशले अघिल्लो दिन भुरुडी ल्याउने चलन थियो,’ उनले भने, ‘यस पटक अलि फरक गरिएको रहेछ। यो राम्रो सुरुवात हो।’

परम्पराको बाटोमा आएको यो सानो परिवर्तनले एउटा ठूलो प्रश्न पनि उठाउँछ । के परम्परा भनेको जस्ताको तस्तै दोहोरिनु हो, कि समयसँगै नयाँ पुस्ताले त्यसमा आफ्नो सहभागिता थप्दै जानु पनि हो?

डोटीको पेटारोको कथा हेर्दा दोस्रो उत्तर बढी अर्थपूर्ण देखिन्छ।

गौडाको समयदेखि बोकिँदै आएको सम्बन्ध

पेटारोको कथा आजको जिल्ला प्रशासन कार्यालय, स्थानीय तह वा वर्तमान प्रशासनिक संरचनाभन्दा धेरै पुरानो छ।

शैलेश्वरी क्षेत्र विकास समितिका अध्यक्ष तथा शैलेश्वरी मन्दिरका पुजारी प्रेमशंकर भट्टका अनुसार डोटीबाट बडीमालिकामा पेटारो पठाउने परम्परा साविक डोटी गौडाकै समयदेखि चलिआएको हो।

उनका अनुसार विसं १८४७ मा अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा तत्कालीन डोटी राज्य नेपालमा गाभिएपछि पुष्कर शाहको पालादेखि डोटी गौडाको तर्फबाट बडीमालिकामा पेटारो पठाउने प्रचलन सुरु भएको हो।

यस हिसाबले पेटारो कुनै एक पुस्ताको अभ्यास होइन। यो डोटीको राजनीतिक र प्रशासनिक इतिहाससँगै अघि बढेको धार्मिक परम्परा हो।

डोटी गौडा थियो। त्यसबेला शासनको स्वरूप अर्कै थियो। पछि राज्यको संरचना फेरियो। प्रशासनिक केन्द्र बदलिए। तर बडीमालिकासँगको सम्बन्धलाई बोकेको पेटारोले आफ्नो यात्रा रोकेन।

‘हरेक वर्ष पेटारोसहित सरकारी टोली बडीमालिका प्रस्थान गर्ने चलन छ,’ भट्ट भन्छन्, ‘यो धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, यस क्षेत्रको इतिहास, संस्कृति र आस्थाको जीवन्त प्रमाण पनि हो।’

त्यसैले पेटारोलाई केवल पूजासामग्रीको पोकोका रूपमा बुझ्नु इतिहासलाई सानो बनाउनु हो। यो तत्कालीन राज्य र धार्मिक केन्द्रबीचको सम्बन्धको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो।

धानको पातदेखि चाँदीका सामग्रीसम्म

पेटारो तयार हुने प्रक्रिया आफैँमा एउटा सांस्कृतिक कथा हो।

श्रावण कृष्ण चतुर्दशीका दिन दिपायलस्थित दिल्पेश्वर मठ क्षेत्रमा रहेको बडीमालिका गुठीको खेतमा रोपाइँगरी तयारी पारिएको भुरुडी बडीमालिकातर्फ जाने पेटारोको महत्वपूर्ण धार्मिक सामग्री बन्छ।

अर्थात् पेटारोको यात्रा कुनै दरबार वा सरकारी कार्यालयबाट होइन। माटो, खेत र धानको पातबाट सुरु हुन्छ।

त्यसपछि भुरुडी जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पुग्छ। जिल्ला प्रशासन कार्यालय र शैलेश्वरी मन्दिर व्यवस्थापन समितिले पेटारोका अन्य सामग्री तयार गर्छन्।

पेटारोमा चाँदीको काइँयो, चाँदीको छत्र, सुनको जलप लगाइएका गहनासहितका श्रृंगार सामग्री, सुनको जनै, चाँदीको बाँसुरीलगायत सामग्री राखिन्छन्।

एउटै पेटारोभित्र खेतको माटोको गन्धदेखि धार्मिक प्रतीक र परम्परागत धातुकलासम्म अटाउँछन्।

यही कारण पेटारो एउटा वस्तु होइन, डोटीको जीवनशैलीको सानो संग्रहालयजस्तै देखिन्छ।

सरकारी बजेट रोकियो, यात्रा रोकिएन

पेटारोको इतिहाससँगै यसको व्यवस्थापनको कथा पनि समयसँगै बदलिएको छ।

पुजारी भट्टका अनुसार विसं २०५८/०५९ सालसम्म पेटारोका लागि गृह मन्त्रालयबाट छुट्टै बजेट आउने गरेको थियो। पछि त्यो बजेट रोकियो। तर बजेट रोकिएसँगै परम्परा रोकिएन।

त्यसयता शैलेश्वरी मन्दिर व्यवस्थापन समितिले आफैँ पेटारोका सामग्री जुटाउँदै आएको छ। राज्यको औपचारिक आर्थिक सहयोग घटे पनि समुदाय र धार्मिक संस्थाको दायित्व बढ्दै गयो।

यसले पेटारोको इतिहासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ । राज्यले सुरु गरेको वा संरक्षण गरेको परम्परा अन्ततः समुदायको आस्था र दायित्वमा टिकेर पनि पुस्तौँसम्म बाँच्न सक्छ।

सलामीपछि सुरु हुन्छ १५ दिने पदयात्रा

भुरुडीसहित पेटारो जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा पुगेपछि यसको यात्रा औपचारिक चरणमा प्रवेश गर्छ।

श्रावण प्रतिपदाका दिन बिहान जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा विशेष पूजाअर्चना हुन्छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारी, सुरक्षा निकायका प्रमुख तथा पुजारीको उपस्थितिमा पूजा सम्पन्न भएपछि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको टोलीले संयुक्त रूपमा सलामी दिन्छ।

त्यसपछि पेटारोलाई शैलेश्वरी मन्दिर लगिन्छ। त्यहाँ पूजा तथा परिक्रमा सम्पन्न हुन्छ।

शैलेश्वरीबाट पेटारो सिलगढी नाचन्थलीस्थित मालिका मन्दिरतर्फ अघि बढ्छ। त्यहाँ पनि परम्पराअनुसार पूजा सम्पन्न भएपछि सुरु हुन्छ । बडीमालिकासम्मको १५ दिने पैदल यात्रा।

यस यात्राको आफ्नै अनुशासन छ। बाटोमा सवारीसाधन प्रयोग गरिँदैन। पुस्तौँदेखि निर्धारित हुँदै आएका स्थानमा बास बस्दै, बाटोमा पर्ने देवीदेवताका मन्दिरमा पूजा गर्दै टोली अघि बढ्छ।

पहिलो दिन डोटीको फुलौट अर्थात् हालको खिरसैनमा बास हुन्छ। पहिले फुलौटको झान्नाउला माण्डौँमा बास बस्ने र स्थानीयले यात्रुहरूलाई खीर खुवाउने चलन थियो। समयसँगै बासस्थान फेरियो, तर यात्राको स्मृति बाँकी रह्यो।

दोस्रो दिन टोली डोटीकै काँडामाण्डौं पुग्छ। त्यहाँ अमरसिंह थापाले निर्माण गराएको अखण्ड द्वीप बलिरहेको मालिका मन्दिरमा बास बस्ने परम्परा छ। बडीमालिकाको गुठी जग्गामा फलेको तिलको तेल र जौसमेत यहाँ पठाउने गरिन्छ।

तेस्रो दिन अछामको श्रीकोटस्थित जाल्पादेवीमा पूजा हुन्छ। चौथो दिन वैद्यनाथ धाममा पूजा गरेपछि धानका बाला लिएर टोली साँफेबगर नजिकैको भण्डारी गाउँतर्फ अघि बढ्छ।

त्यसपछि विमकोटेको राजदरबार, लवाडुंग्रामा तयार पारिएको पर्गलो, खलातर्फको यात्रा, भिती हुँदै गतेमाईमा पूजा र अन्ततः बडीमालिका क्षेत्रको त्रिवेणी धाम।

हरेक ठाउँमा एउटा कथा छ। हरेक बासमा एउटा स्मृति छ। र हरेक पूजाले यात्रालाई अर्को धार्मिक तथा सांस्कृतिक तहमा पुर्‍याउँछ।

त्रिवेणीमा भेटिन्छन् दुई इतिहास

पेटारोको १५ दिने यात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण क्षणमध्ये एक हो । त्रिवेणीमा हुने ऐतिहासिक भेट।

बडीमालिका क्षेत्रकै त्रिवेणी धाममा डोटीको सरकारी टोलीले ल्याएको पेटारो र जुम्लाको सरकारी टोलीले चन्दननाथबाट ल्याएको डोलीबीच भेट हुन्छ।

दुई फरक भूगोलबाट आएका दुई धार्मिक परम्परा एउटै धाममा पुगेर जोडिन्छन्। त्यहाँ विशेष पूजा सम्पन्न हुन्छ।

यस दृश्यलाई केवल धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन। यसले हिमाली तथा पहाडी भूगोलबीच सदियौँदेखि कायम धार्मिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आवागमनको स्मृति पनि बोकेको छ।

त्यसपछि तेह्रौँ दिन बिहान टोली बडीमालिका मन्दिरतर्फ लाग्छ। त्रयोदशीको रात मन्दिर परिसरमा बास बसेपछि चतुर्दशीको बिहान मुख्य पूजा सम्पन्न हुन्छ।

बडीमालिकाका पुजारी नेत्रराज पाध्याका अनुसार चतुर्दशीको बिहान पूर्वनिर्धारित समयभित्र सरकारी टोलीबाट पहिलो पूजा हुने परम्परा छ।

मुख्य पूजा सम्पन्न भएपछि मध्यान्ह १२ बजेसम्म तीर्थालु भक्तजन बडीमालिका क्षेत्रबाट फर्किसक्ने चलन रहेको छ।

पूजा सकिन्छ, परम्परा सकिँदैन

बडीमालिकामा पूजा सम्पन्न भएपछि पेटारोको धार्मिक गन्तव्य पूरा हुन्छ। तर यात्रा भने त्यहीँ सकिँदैन।

फर्किने क्रममा नाटेश्वरीमा पूजा सम्पन्न गरेपछि मात्रै टोलीले सवारीसाधन प्रयोग गर्न पाउने परम्परा छ।

पन्ध्रौँ दिन सरकारी पूजा टोली पुनः सिलगढी आइपुग्छ। यसरी पेटारोको यात्रा सुरु भएको ठाउँमै फर्केर आइपुग्छ । तर यसबीचमा उसले केवल दूरी पार गरेको हुँदैन। उसले इतिहासको एउटा अर्को अध्याय पनि दोहोर्‍याएको हुन्छ।

परम्पराको खर्च पनि स्थानीय तहकै काँधमा

सरकारी पूजा टोलीमा सहभागी हुने व्यक्तिको छनोट तथा अन्य खटनपटन डोटी जिल्ला प्रशासन कार्यालयले गर्दै आएको छ। तर पूजा टोलीको खर्च व्यवस्थापन भने डोटीका स्थानीय तहहरूले पालैपालो गर्दै आएका छन्।

यस वर्ष पूजा टोलीको खर्च व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी बोगटान फुड्सिल गाउँपालिकाले लिएको पर्यटन व्यवसायी दीपकबहादुर खड्काले बताए।

यसले पनि पेटारो अब केवल राज्यको औपचारिक दायित्वमा सीमित नरहेको देखाउँछ। यसको संरक्षणमा स्थानीय सरकार, धार्मिक संस्था, प्रशासन र समुदाय सबै जोडिएका छन्।

पेटारो : एउटा पोकोभित्रको लामो इतिहास

दिपायलको खेतमा धानको पातबाट तयार हुने भुरुडीदेखि जिल्ला प्रशासन कार्यालयको पूजा, सुरक्षाकर्मीको सलामी, शैलेश्वरी र मालिका मन्दिरका अनुष्ठान, १५ दिनको पैदल यात्रा, बाटोका ऐतिहासिक स्थल र अन्ततः बडीमालिकामा हुने पहिलो पूजासम्म ।पेटारोले एउटा लामो सांस्कृतिक वृत्त पूरा गर्छ।

यसमा धर्म छ, तर धर्म मात्रै छैन। यसमा इतिहास छ, तर इतिहास मात्रै छैन।

यसमा पुरानो राज्यव्यवस्थाको स्मृति छ। स्थानीय कृषि संस्कार छ। गुठी परम्परा छ। प्रशासनिक सहभागिता छ। समुदायको सामूहिक आस्था छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको एउटा जीवित परम्परा छ।

समय बदलिँदै जाँदा परम्पराको स्वरूप पनि बदलिन्छ। यस वर्ष भुरुडीलाई अघिल्लो दिन होइन, पेटारो प्रस्थानकै दिन बाजागाजासहित सिलगढी ल्याउने अभ्यास त्यसैको उदाहरण हो। तर परम्पराको सार जोगिइरहनु नै यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

डोटीको पेटारो त्यसैले बडीमालिकाका लागि पठाइने पूजासामग्रीको एउटा पोको मात्र होइन। यो डोटीको विगतले वर्तमानलाई सुनाइरहेको जीवित कथा हो । जसलाई हरेक वर्ष मानिसहरू काँधमा बोकेर पहाड उक्लिन्छन्, पूजा गर्छन् र फेरि अर्को पुस्ताको जिम्मामा छाडेर फर्किन्छन्।

समय फेरिन्छ, राज्यको स्वरूप बदलिन्छ, प्रशासनिक सीमा फेरिन्छन्। तर केही परम्पराहरू यस्ता हुन्छन्, जसले समयको परिवर्तनलाई पार गर्दै आफ्नो मूल आत्मा जोगाइरहन्छन्। डोटीको पेटारो त्यस्तै परम्परा हो।

इतिहास सधैँ अभिलेख, शिलालेख वा पुस्तकका पानामा मात्र सुरक्षित हुँदैन। कहिलेकाहीँ इतिहास मानिसका पाइला, संस्कार र आस्थामा पनि जीवित रहन्छ। एउटा खेतबाट सुरु भएको यात्रा जब १५ दिनपछि बडीमालिकाको शिखरमा पुग्छ, त्यसले केवल दूरी पार गरेको हुँदैन । पुस्तौँको स्मृति, विश्वास र इतिहासलाई पनि एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याइरहेको हुन्छ।

त्यसैले डोटीको पेटारो एउटा धार्मिक परम्परा मात्र होइन, यो डोटीको जीवित इतिहास हो, जसलाई हरेक वर्ष नयाँ पुस्ताले काँधमा बोकेर भविष्यतर्फ लैजान्छ।